Handsignalen bij het hijsen van lasten: betekenis en regels voor communicatie met de machinist

Het hijsen en verplaatsen van zware lasten vereist een nauwkeurige samenwerking tussen de machinist en de medewerkers die zich in het werkgebied bevinden. In een lawaaiige omgeving, zoals een bouwplaats, productiehal of magazijn, is mondelinge communicatie niet altijd goed mogelijk. Daarom spelen handsignalen bij het hijsen van lasten een belangrijke rol. Met behulp van afgesproken gebaren kan de machinist van een bovenloopkraan, hijskraan of verreiker duidelijke aanwijzingen krijgen over de richting en de manier waarop een last moet worden verplaatst.

Waarom zijn handsignalen zo belangrijk bij het hijsen van lasten?

Bij het verplaatsen van zware onderdelen heeft de machinist niet altijd zicht op het volledige werkgebied. De last kan het zicht belemmeren en ook de constructie van een gebouw, steigers of andere machines kunnen de manoeuvreerruimte beperken. In zulke situaties krijgt de machinist hulp van een seingever, die de beweging van de last in de gaten houdt en de juiste aanwijzingen doorgeeft.

Handsignalen maken communicatie mogelijk zonder dat er gesproken hoeft te worden. Beide partijen moeten echter precies weten wat de gebaren betekenen. Een verkeerd geïnterpreteerd signaal kan ertoe leiden dat een last ergens tegenaan botst, materieel beschadigd raakt, de machine zijn stabiliteit verliest of medewerkers betrokken raken bij een ongeval.

Handsignalen zijn vooral belangrijk bij werkzaamheden waarbij grote nauwkeurigheid vereist is, zoals het plaatsen van prefab betonelementen, het monteren van staalconstructies of het verplaatsen van onderdelen van industriële installaties.

Handsignalen zijn geen vervanging voor een goede hijsplanning, risicoanalyse of controle van hijsmiddelen. Ze vormen een onderdeel van een veilige werkorganisatie.

In welke sectoren in Nederland worden handsignalen gebruikt?

Communicatie met gebaren wordt overal toegepast waar zware of onhandig gevormde lasten met hijs- en transportmiddelen worden verplaatst. In Nederland komt dit in verschillende sectoren voor.

Bouw en montage van constructies

Op bouwplaatsen worden handsignalen gebruikt bij werkzaamheden met torenkranen, mobiele kranen en verreikers. Machinisten verplaatsen onder andere stalen balken, bekistingen, prefab betonelementen en bouwmaterialen.

De seingever kan zich bevinden op de plek waar de last moet worden neergezet en die voor de machinist niet rechtstreeks zichtbaar is. Zijn taak is om aanwijzingen te geven voor het laten zakken, hijsen en positioneren van de onderdelen.

Industrie en productiebedrijven

In productiehallen worden vaak bovenloopkranen gebruikt. Deze dienen voor het verplaatsen van zware machineonderdelen, industriële matrijzen, staalconstructies en productiematerialen.

Medewerkers die betrokken zijn bij het verplaatsen van de last moeten goed samenwerken met de kraanmachinist, vooral bij het transport van grote onderdelen. Handgebaren helpen om de bewegingen onder controle te houden en het risico op botsingen te beperken.

Logistiek, havens en magazijnen

In logistieke centra, overslagterminals en magazijnen zijn handsignalen nuttig bij het verplaatsen van grote onderdelen waarvoor toezicht door een extra medewerker nodig is.

Dit geldt onder andere voor laad- en loswerkzaamheden, het verplaatsen van containers, zware constructies en machineonderdelen. De manier van communiceren hangt af van het gebruikte materieel en de organisatie van de werkzaamheden.

Energiesector en industriële installaties

Bij de montage van energie-installaties, technische apparatuur en industriële constructies moeten onderdelen vaak in beperkte ruimtes worden verplaatst. De machinist kan de plaats van bestemming niet altijd zien en is daarom afhankelijk van de aanwijzingen van een seingever.

In dergelijke omstandigheden zijn nauwkeurige bewegingen, een aangepaste verplaatsingssnelheid en de mogelijkheid om de werkzaamheden onmiddellijk stil te leggen bijzonder belangrijk.

Welke handsignalen worden gebruikt bij het hijsen van lasten?

In Nederland zijn de regels voor handsignalen vastgelegd in de Arbeidsomstandighedenregeling, met name in de artikelen 8.22 tot en met 8.26 en bijlage XIX. Deze voorschriften beschrijven de eisen waaraan de gebaren moeten voldoen en wat ze betekenen.

De signalen moeten eenvoudig, duidelijk, gemakkelijk uitvoerbaar en ondubbelzinnig zijn. De seingever moet ervoor zorgen dat de machinist de signalen goed kan herkennen.

De belangrijkste handsignalen zijn:

• Begin of attentie: beide armen worden horizontaal zijwaarts gestrekt, met de handpalmen naar voren gericht. Dit signaal geeft aan dat de aanwijzingen voor de hijsbeweging beginnen.
• Stop: de rechterarm wordt verticaal omhooggestoken, met de handpalm naar voren gericht. Dit betekent dat de beweging moet worden onderbroken of beëindigd.
• Einde van de werkzaamheden: beide handen worden ter hoogte van de borst samengebracht.
• Hijsen: de rechterarm wordt omhooggehouden, met de handpalm naar voren gericht, terwijl de hand langzaam cirkelvormige bewegingen maakt.
• Vieren of laten zakken: de rechterarm wordt naar beneden gericht, met de handpalm naar binnen, terwijl de hand langzaam cirkelvormige bewegingen maakt.
• Naar rechts bewegen: de rechterarm wordt horizontaal uitgestrekt, met de handpalm naar beneden gericht, en maakt kleine bewegingen naar rechts.
• Naar links bewegen: de linkerarm wordt horizontaal uitgestrekt, met de handpalm naar beneden gericht, en maakt kleine bewegingen naar links.
• Noodstop: beide armen worden verticaal omhooggestoken, met de handpalmen naar voren gericht.

De voorschriften bevatten ook signalen voor voorwaartse en achterwaartse bewegingen, het aangeven van afstanden en het uitvoeren van langzame of snelle bewegingen.

Voordat de hijswerkzaamheden beginnen, moeten de machinist en de seingever controleren of zij dezelfde gebaren gebruiken en de betekenis ervan begrijpen. Dit is vooral belangrijk in internationale teams waarin medewerkers uit verschillende landen samenwerken.

Wie mag signalen geven aan de machinist?

De persoon die verantwoordelijk is voor het geven van signalen wordt een seingever genoemd. In de Nederlandse werkomgeving wordt ook de term aanwijzer gebruikt.

Dit mag niet zomaar een willekeurige medewerker zijn die toevallig in de buurt van de machine staat. De seingever moet de betekenis van de gebaren kennen, de risico’s van hijswerkzaamheden begrijpen en weten hoe hij moet handelen in gevaarlijke situaties.

Tot zijn belangrijkste taken behoren het volgen van de hijsoperatie, het geven van duidelijke aanwijzingen, het bewaken van de omgeving van de last en het reageren op mogelijke gevaren.

Volgens de Nederlandse voorschriften voor veiligheids- en gezondheidssignalering moet de seingever de manoeuvres veilig kunnen volgen. Als één persoon niet het volledige verloop van de hijsoperatie kan overzien, kan het nodig zijn om extra seingevers in te zetten.

De seingever moet gemakkelijk herkenbaar zijn, bijvoorbeeld door een opvallend veiligheidsvest, een helm in een afwijkende kleur of een ander herkenningsteken waarmee hij zich onderscheidt van de overige medewerkers.

Lastaanpikker VVL en seingever: wat is het verschil?

Bij Nederlandse bouw- en industriebedrijven kom je regelmatig werkzaamheden tegen die worden aangeduid als aanslaan van lasten. Dit omvat het voorbereiden van lasten voor veilig hijsen en het bevestigen ervan aan hijsmiddelen.

In het kader van opleidingen wordt ook de afkorting VVL gebruikt. Deze staat voor Veilig Verplaatsen van Lasten.

Een lastaanpikker is in de eerste plaats verantwoordelijk voor het correct voorbereiden van de last op het hijsen en verplaatsen. Hij moet geschikte hijsbanden, kettingen en andere aanslagmiddelen kunnen kiezen, de staat ervan controleren en rekening houden met het gewicht en het zwaartepunt van de last.

Een seingever is daarentegen verantwoordelijk voor het geven van aanwijzingen aan de machinist tijdens het uitvoeren van de hijsbewegingen.

Eén persoon kan beide functies vervullen, mits hij over de juiste competenties beschikt en de werkzaamheden zo zijn georganiseerd dat beide taken veilig kunnen worden uitgevoerd. Er mag echter niet automatisch van worden uitgegaan dat iemand die een last kan aanslaan ook voldoende is opgeleid om een hijsoperatie te begeleiden.

Hoe verloopt een goede communicatie met de machinist?

Effectieve communicatie begint al voordat de machine in werking wordt gesteld. De machinist en de seingever moeten vooraf afspraken maken over de uit te voeren werkzaamheden, de manier waarop aanwijzingen worden gegeven en de procedure bij noodsituaties.

Daarbij is het belangrijk om een aantal regels te volgen:

• Wijs één persoon aan die de signalen geeft. De machinist moet weten van wie hij de aanwijzingen ontvangt. Tegelijkertijd moet iedereen die direct gevaar opmerkt, de mogelijkheid hebben om een gevaarlijke hijsoperatie te laten stoppen.
• Zorg voor goed zicht. De seingever moet op een plek staan vanwaar hij de last kan volgen en gebaren kan maken die duidelijk zichtbaar zijn voor de machinist.
• Gebruik ondubbelzinnige aanwijzingen. Elk gebaar moet een vooraf afgesproken betekenis hebben. Willekeurige handbewegingen mogen niet als vervanging worden gebruikt.
• Controleer het werkgebied. Voordat een manoeuvre begint, moet worden gecontroleerd of er geen onbevoegde personen in de gevarenzone aanwezig zijn.
• Stop bij verlies van communicatie. Als de machinist de seingever niet meer kan zien of een aanwijzing niet begrijpt, moet hij de beweging veilig stoppen en de situatie ophelderen voordat hij verdergaat.

Op grotere bouwplaatsen worden ook portofoons gebruikt. Radiocommunicatie kan handsignalen aanvullen of de belangrijkste communicatiemethode zijn, afhankelijk van de geldende werkprocedure.

In dat geval moeten de aanwijzingen kort en duidelijk zijn. Het bevestigen van berichten die van invloed kunnen zijn op de veiligheid van de last is daarbij bijzonder belangrijk.

Welke wettelijke voorschriften regelen handsignalen in Nederland?

De wettelijke basis wordt gevormd door de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet), het Arbeidsomstandighedenbesluit (Arbobesluit) en de nadere voorschriften in de Arbeidsomstandighedenregeling.

De belangrijkste bepalingen zijn:

• Artikelen 8.22 tot en met 8.26 van de Arbeidsomstandighedenregeling: deze beschrijven de eisen aan handsignalen, de taken van de seingever, de manier waarop aanwijzingen moeten worden opgevolgd en de maatregelen om misverstanden te voorkomen.
• Bijlage XIX bij de Arbeidsomstandighedenregeling: hierin worden de standaardgebaren weergegeven die worden gebruikt bij het begeleiden van werkzaamheden.
• Artikel 7.18 van het Arbeidsomstandighedenbesluit: dit artikel heeft betrekking op het veilig gebruik van hijs- en hefwerktuigen, waaronder de toegestane belasting, de deskundigheid van machinisten en de bescherming van medewerkers tegen hangende lasten.
• Artikel 7.18a van het Arbeidsomstandighedenbesluit: dit artikel bevat aanvullende voorschriften voor het hijsen van niet-geleide lasten, waaronder de communicatie met de machinist wanneer deze niet de volledige baan van de last kan overzien.

Vooral artikel 7.18a, vijfde lid, is belangrijk. Als de machinist de volledige baan van de last niet rechtstreeks of met behulp van hulpmiddelen kan waarnemen, moet een medewerker worden aangewezen die de hijsoperatie begeleidt en contact houdt met de machinist.

De Nederlandse wetgeving schrijft niet voor alle functies één algemeen verplicht certificaat voor seingevers voor. Wel worden voldoende deskundigheid, een veilige organisatie van de werkzaamheden en het naleven van communicatieprocedures vereist. Afhankelijk van het type machine, de sector en de omstandigheden van het project kunnen aanvullende eisen gelden.

De meest voorkomende fouten bij het geven van handsignalen en het hijsen van lasten

Een van de ernstigste fouten is dat meerdere personen tegelijkertijd tegenstrijdige aanwijzingen aan de machinist geven. Hierdoor kan onduidelijkheid ontstaan over welk signaal moet worden opgevolgd, vooral wanneer een zware last in een beperkte ruimte wordt gemanoeuvreerd.

Het is ook gevaarlijk wanneer de seingever tussen de last en een vast obstakel gaat staan. Zelfs een kleine beweging van de last kan ertoe leiden dat een medewerker bekneld raakt.

Andere veelvoorkomende fouten zijn het beginnen met hijsen zonder de aanslagmiddelen te controleren, het overschrijden van de maximale werklast van het hijsmiddel, het negeren van beperkt zicht en het verblijven onder een hangende last.

Stel bijvoorbeeld dat in een productiehal een staalconstructie wordt gemonteerd. De bovenloopkraanmachinist krijgt het signaal om een stalen balk te laten zakken. Als de seingever niet opmerkt dat er een medewerker bij de montageplaats staat, kan zelfs een correct uitgevoerd handsignaal tot een gevaarlijke situatie leiden.

Daarom moet vóór iedere hijsbeweging worden gecontroleerd of de last goed is aangeslagen, de transportroute vrij is en alle betrokken medewerkers hun taken begrijpen.

Hoe behaal je de juiste kwalificaties voor hijswerkzaamheden?

Kennis van handsignalen is een van de vaardigheden die medewerkers nodig hebben wanneer zij met hijs- en hefwerktuigen werken. Welke competenties precies vereist zijn, hangt af van de functie.

Wil je als lastaanpikker aan de slag? Dan is een VVL-opleiding een goede keuze. Tijdens deze opleiding leer je hoe je lasten veilig verplaatst, geschikte hijs- en aanslagmiddelen kiest en samenwerkt met de machinist.

Wie geïnteresseerd is in het bedienen van bovenloopkranen, kan kiezen voor een bovenloopkraancursus. Tijdens de opleiding komen onder andere de bediening van de kraan, het beheersen van de last en veilig manoeuvreren aan bod.

Een verreikeropleiding is bedoeld voor mensen die onder andere in de bouw, logistiek en industrie werken. Houd er rekening mee dat het hijsen van vrijhangende lasten aan een haak aanvullende kennis en een geschikte machineconfiguratie kan vereisen.

Met een goed gekozen opleiding leer je de specifieke risico’s van je functie herkennen en oefen je hoe je dagelijkse werkzaamheden veilig uitvoert.

Opleidingen voor machinisten en medewerkers in Nederland: ontdek het aanbod van Bonapi

Wil je de juiste kwalificaties behalen om met zware lasten te werken of wil je jouw team laten opleiden? Bonapi biedt opleidingen aan voor particulieren en bedrijven die actief zijn op de Nederlandse arbeidsmarkt.

Bekijk het aanbod van verreikeropleidingen, VVL-cursussen voor lastaanpikkers en bovenloopkraancursussen. Zo kun je je voorbereiden op een nieuwe functie, je bestaande vaardigheden verder ontwikkelen of een opleiding organiseren voor een groep medewerkers.

Neem contact op met Bonapi om een opleiding te kiezen die aansluit bij jouw functie of de behoeften van je bedrijf. Volg Bonapi ook op sociale media. Daar vind je informatie over opleidingen en praktische tips om veilig te werken in Nederland.