Gasmeting EX-OX-TOX en mangatwacht – wat moet je weten voordat je een tank betreedt?

Gasmeting EX-OX-TOX en mangatwacht - wat moet je weten voordat je een tank betreedt?

Het betreden van een tank, reactor, silo of andere besloten ruimte in een industriële installatie begint niet met het openen van het mangat. Eerst moet worden vastgesteld of de atmosfeer binnen veilig genoeg is om werkzaamheden uit te voeren, welke gevaren tijdens het werk kunnen ontstaan en wie toezicht houdt op de personen die zich in de ruimte bevinden. Juist daarom zijn in de Nederlandse petrochemie een EX-OX-TOX-gasmeting en de functie van buitenwacht, ook wel mangatwacht genoemd, zo belangrijk. Dit zijn verantwoordelijke taken waarvoor specifieke kennis nodig is en waarvoor binnen de SOG-P-omgeving ook de juiste kwalificaties vereist zijn.

Besloten ruimte - wat is het en welke gevaren zijn eraan verbonden?

Een besloten ruimte is een afgesloten of beperkte ruimte die niet bedoeld is voor permanent verblijf van personen en waarin tijdens het betreden en uitvoeren van werkzaamheden bijzondere gevaren kunnen optreden.

Typische voorbeelden zijn:

• tanks en reservoirs,
• reactoren en procesapparatuur,
• silo’s,
• kanalen en putten,
• bepaalde technische ruimten,
• het inwendige van industriële installaties,
• ruimten met beperkte ventilatie en een moeilijk toegankelijke in- of uitgang.

Het gaat dus niet uitsluitend om een kleine tank met één mangat. Welke procedures moeten worden toegepast, hangt af van de eigenschappen van de ruimte, de aard van de werkzaamheden en de aanwezige gevaren.

In de ruimte kunnen stoffen zijn achtergebleven uit een eerder productie- of processtadium. Gassen en dampen kunnen ook ontstaan tijdens reinigingswerkzaamheden, lassen, het gebruik van oplosmiddelen of andere werkzaamheden. Daarnaast kunnen mechanische gevaren, hoge temperaturen, beperkte evacuatiemogelijkheden en onvoldoende ventilatie een rol spelen.

Daarom is het niet voldoende om vóór het betreden alleen door het mangat naar binnen te kijken. Het ontbreken van zichtbare rook of een kenmerkende geur betekent niet dat de atmosfeer veilig is.

Werken in een besloten ruimte in Nederland - wat zegt de wetgeving?

Een van de belangrijkste bepalingen is artikel 3.5g van het Arbeidsomstandighedenbesluit. Wanneer het vermoeden bestaat dat de atmosfeer op een bepaalde plaats gevaar kan opleveren door verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie, mag een werknemer die ruimte pas betreden wanneer uit onderzoek blijkt dat een dergelijk gevaar niet aanwezig is.

De regelgeving noemt ook specifieke waarden. Volgens deze bepaling is er sprake van verstikkingsgevaar wanneer het zuurstofgehalte lager is dan 18 volumeprocent. Brand- of explosiegevaar bestaat onder andere wanneer de concentratie van brandbare gassen of dampen hoger is dan 10% van de onderste explosiegrens (LEL) of wanneer het zuurstofgehalte hoger is dan 21 volumeprocent.

Voor toxische stoffen zijn de grenswaarden van de betreffende stof van belang. Er bestaat dus niet één universele TOX-waarde waarmee alle gevaarlijke gassen en dampen kunnen worden beoordeeld.

Als het gevaar niet kan worden weggenomen en het noodzakelijk is een gevaarlijke atmosfeer te betreden, schrijft de regelgeving voor dat doeltreffende beschermingsmaatregelen worden genomen. De persoon in de ruimte moet bovendien voortdurend worden geobserveerd en de organisatie van het werk moet het mogelijk maken om bij direct gevaar onmiddellijk en doeltreffend hulp te verlenen.

Gasmeting EX-OX-TOX - wat betekenen EX, OX en TOX?

De aanduiding EX-OX-TOX verwijst naar drie belangrijke groepen parameters die bij de beoordeling van een atmosfeer worden meegenomen.

EX heeft betrekking op explosiegevaar. De gasmeter controleert op de aanwezigheid van brandbare gassen en dampen. De meetwaarde wordt vaak uitgedrukt ten opzichte van de onderste explosiegrens (LEL - Lower Explosive Limit). De meetwaarde moet echter correct worden geïnterpreteerd, omdat de betekenis ervan onder andere afhankelijk is van de aanwezige stof en het gebruikte meetinstrument.

OX staat voor zuurstof. Zowel een zuurstoftekort als een verhoogde zuurstofconcentratie kan gevaarlijk zijn. Een te laag zuurstofgehalte vormt een direct gevaar voor personen, terwijl een zuurstofverrijkte atmosfeer het brandgevaar verhoogt.

TOX heeft betrekking op toxische stoffen. Industriële multigasmeters kunnen bijvoorbeeld waterstofsulfide (H₂S) en koolmonoxide (CO) meten. In een specifiek proces kunnen echter geheel andere stoffen aanwezig zijn. Het meetbereik en de gebruikte sensoren moeten daarom aansluiten bij de daadwerkelijk aanwezige risico’s.

De persoon die de gasmeting uitvoert, kan zijn werk niet beperken tot het plaatsen van een sonde in de tank en het aflezen van enkele waarden. Hij moet weten wat er gemeten moet worden, waar de meting moet worden uitgevoerd, hoe de meetapparatuur werkt en hoe de meetresultaten moeten worden geïnterpreteerd.

Gasmeting vóór het betreden van een tank - waarom is één meting mogelijk niet voldoende?

De atmosfeer in een besloten ruimte kan veranderen. Een correcte meetwaarde vóór aanvang van de werkzaamheden garandeert niet dat de omstandigheden gedurende de volgende uren hetzelfde blijven.

De werkzaamheden zelf kunnen de atmosfeer beïnvloeden. Lassen, snijden, reinigen, het gebruik van chemische middelen of veranderingen in aangrenzende installaties kunnen nieuwe gevaren veroorzaken. Ook de werking van de ventilatie speelt hierbij een belangrijke rol.

Afhankelijk van de risico-inventarisatie en de werkomstandigheden kunnen daarom periodieke of continue gasmetingen noodzakelijk zijn. Binnen de SOG-P-eisen voor Werken als Buitenwacht is het controleren van periodieke of continue EX-OX-TOX-metingen een van de onderdelen van het toezicht op veilig werken in een besloten ruimte.

De omvang en frequentie van de metingen worden bepaald op basis van de risicoanalyse, de procedures van de locatie en de werkvergunning. Er mag niet zelfstandig van worden uitgegaan dat één correcte meting veilige omstandigheden voor de gehele dienst garandeert.

Mangatwacht en buitenwacht - wie is dat en wat zijn de verantwoordelijkheden?

In Nederlandse vacatures kun je de termen mangatwacht en buitenwacht tegenkomen. Mangatwacht is een veelgebruikte benaming voor iemand die toezicht houdt bij een mangat, terwijl de officiële kwalificatie binnen het SOG-P-systeem Werken als Buitenwacht heet.

De buitenwacht blijft buiten de besloten ruimte en houdt toezicht op de personen die binnen aan het werk zijn. Het is geen beveiliger en ook geen medewerker wiens enige taak is om bij de ingang te staan.

Tot de taken behoren onder andere:

• controleren wie zich in de besloten ruimte bevindt,
• contact onderhouden met de personen die binnen werken,
• toezicht houden op de situatie bij de toegang en in de directe omgeving,
• op de hoogte zijn van de vastgestelde veiligheidsmaatregelen,
• controleren of de werkzaamheden volgens de gemaakte afspraken worden uitgevoerd,
• reageren op een alarm of veranderende omstandigheden,
• communiceren met de verantwoordelijke personen binnen de locatie of installatie.

Tijdens het uitvoeren van zijn functie blijft de buitenwacht op de aangewezen toezichtpost en houdt hij de situatie in de gaten volgens de geldende procedure. Hij mag zijn post niet verlaten zolang werknemers zich in de besloten ruimte bevinden, tenzij de vereiste vervanging is geregeld.

Wanneer visueel contact met de personen in de ruimte niet mogelijk is, moet vóór aanvang van de werkzaamheden worden vastgesteld hoe de communicatie zal verlopen.

Taken van de buitenwacht vóórdat een werknemer de tank betreedt

Voordat iemand een tank betreedt, moet de buitenwacht begrijpen om wat voor ruimte het gaat, welke werkzaamheden worden uitgevoerd en welke gevaren kunnen optreden.

Daarbij is onder andere van belang welke stoffen zich eerder in de tank hebben bevonden en welke gevaren tijdens de werkzaamheden zelf kunnen ontstaan.

De werkvergunning vormt de basis voor de organisatie van de werkzaamheden. Hierin worden de aard van het werk, de aanwezige gevaren en de vereiste beheersmaatregelen vastgelegd.

Vóór het betreden worden ook de relevante organisatorische en technische voorzieningen gecontroleerd. Afhankelijk van de werkzaamheden kunnen dit onder andere zijn:

• ventilatie,
• verlichting,
• toegangs- en evacuatieroute,
• persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM),
• beveiliging van bewegende delen van de installatie,
• isolatie van leidingen en energiebronnen,
• communicatiemethode,
• wijze en frequentie van de atmosfeermetingen.

Ook de werkwijze in een noodsituatie moet duidelijk zijn. De buitenwacht moet weten wie moet worden gealarmeerd en hoe de afgesproken noodprocedure in werking wordt gesteld. Een reddingsplan mag niet pas worden opgesteld wanneer iemand in de ruimte niet meer reageert.

Mag een mangatwacht de tank betreden om een werknemer te redden?

Dit is een van de belangrijkste aspecten van het werk als buitenwacht. Zijn taak is ervoor te zorgen dat doeltreffende hulp kan worden ingeschakeld en te handelen volgens de vooraf vastgestelde reddingsprocedure. Dit betekent niet dat hij automatisch zelf de ruimte moet betreden om een slachtoffer te redden.

Als een werknemer bewusteloos is geraakt door zuurstoftekort of een toxische atmosfeer, kan precies hetzelfde gevaar nog steeds in de tank aanwezig zijn. Een ondoordachte reddingspoging kan er daardoor toe leiden dat er niet één, maar twee slachtoffers zijn.

Daarom moet de reactie in overeenstemming zijn met het vooraf opgestelde reddingsplan. Daarvoor dienen de noodprocedures, de juiste communicatiemiddelen en de aanwezigheid van de personen en hulpmiddelen die voor het betreffende type werkzaamheden zijn voorzien.

Gasmeten en mangatwacht - wat is het verschil tussen de SOG-P-kwalificaties?

Gasmeten en Werken als Buitenwacht zijn niet dezelfde kwalificatie. Binnen het SOG-P-systeem zijn dit twee afzonderlijke kwalificaties die behoren tot het cluster Gasmeten en Buitenwacht.

Gasmeten is bedoeld voor werknemers die op locaties in de (petro)chemische industrie gasmetingen uitvoeren en de verkregen meetresultaten interpreteren. De kwalificatie richt zich dus op het correct uitvoeren en beoordelen van gasmetingen in een omgeving met verhoogde risico’s.

Werken als Buitenwacht is bedoeld voor personen die toezicht houden op werknemers die werkzaamheden uitvoeren in besloten ruimten.

Beide SOG-P-kwalificaties zijn momenteel 3 jaar geldig. Het is echter belangrijk om te onthouden dat een SOG-P-kwalificatie een startkwalificatie is. Ze bevestigt dat iemand over de basiskennis en -vaardigheden beschikt die nodig zijn om een bepaalde taak uit te voeren, maar vervangt geen praktijkervaring, werkplekinstructie of de procedures van een specifieke locatie.

Gasmeten en mangatwacht - waar kun je in Nederland werken?

Atmosfeermetingen en toezicht op werkzaamheden in besloten ruimten zijn vooral belangrijk in de Nederlandse petrochemische en procesindustrie.

Dergelijke werkzaamheden komen onder andere voor tijdens onderhoud aan installaties, tankreiniging, inspecties, revisies en grote onderhoudsstops, vaak aangeduid als shutdowns of turnarounds.

Je kunt dit soort werkzaamheden onder andere tegenkomen in:

• raffinaderijen,
• chemische en petrochemische fabrieken,
• bedrijven in de procesindustrie,
• industriële installaties,
• opslaglocaties voor chemische stoffen,
• bedrijven die industriële reiniging en onderhoud uitvoeren,
• technische bedrijven die service- en onderhoudswerkzaamheden uitvoeren.

De kwalificatie Gasmeten SOG-P kan ook buiten de petrochemische industrie van toepassing zijn, zolang de betreffende branche of specifieke werkzaamheden niet onder een ander kwalificatiesysteem vallen. Daarom moeten vóór de start van een project altijd de eisen van de opdrachtgever worden gecontroleerd.

Cursus Gasmeten SOG-P - wat moet je leren?

De cursus Gasmeten SOG-P bereidt je voor op het uitvoeren van gasmetingen en het interpreteren van de meetresultaten. Het gaat dus niet alleen om het technisch bedienen van een meetinstrument.

Binnen de SOG-P-eisen wordt onder andere gewerkt met multigasmeters die zijn uitgerust met sensoren voor het detecteren van explosiegevaar, zuurstof, H₂S en CO. Voor bepaalde metingen worden ook PID-detectoren (Photo Ionisation Detectors) gebruikt.

De kandidaat moet begrijpen dat een gasmeter een hulpmiddel is en geen apparaat dat automatisch antwoord geeft op de vraag: “Mag ik naar binnen?”

De voorbereiding van het meetinstrument, de juiste monstername, de volgorde van de handelingen en de interpretatie van de verkregen meetresultaten zijn allemaal van belang. Ook moet je de eigenschappen van de gemeten gassen begrijpen en weten waarom de locatie waar het monster wordt genomen relevant kan zijn.

Ervaring met het dragen van een eenvoudige persoonlijke gasdetector betekent daarom niet automatisch dat iemand gekwalificeerd is om professionele gasmetingen uit te voeren voordat een besloten ruimte wordt betreden.

Cursus Buitenwacht SOG-P - hoe bereid je je voor op werk als mangatwacht?

De SOG-P-opleiding voor buitenwachten behandelt voornamelijk het herkennen van de kenmerken en gevaren van besloten ruimten, communicatieregels, werkvergunningen, veiligheidsmaatregelen en het handelen in noodsituaties.

Je moet begrijpen waarom vóór het betreden bepaalde controles worden uitgevoerd, welke veranderingen de omstandigheden kunnen verslechteren en wanneer de werkzaamheden moeten worden stilgelegd en de juiste procedure in werking moet worden gesteld.

Ook het behouden van overzicht wanneer meerdere personen in een besloten ruimte aan het werk zijn, is een belangrijke vaardigheid.

De functie van buitenwacht is geschikt voor iemand die alert en gedisciplineerd is. Urenlang toezicht houden lijkt misschien minder veeleisend dan fysiek werk in een tank, maar concentratieverlies op het verkeerde moment kan ernstige gevolgen hebben.

Een tank betreden - wat moet vóór aanvang van de werkzaamheden worden gecontroleerd?

Elke locatie en elke taak kan andere veiligheidsmaatregelen vereisen. Er bestaat daarom geen korte universele checklist die een risicoanalyse, werkvergunning en de procedures van de betreffende locatie kan vervangen.

Vóór aanvang van de werkzaamheden moet echter duidelijk zijn:

• wat de omvang van de werkzaamheden is en wie ervoor verantwoordelijk is,
• welke stoffen zich in de ruimte hebben bevonden of aanwezig kunnen zijn,
• of de vereiste atmosfeermetingen zijn uitgevoerd,
• of periodieke of continue metingen noodzakelijk zijn,
• welke persoonlijke beschermingsmiddelen vereist zijn,
• of de installatie is beveiligd tegen ongecontroleerd inschakelen of de toevoer van stoffen,
• hoe de communicatie met de buitenwacht verloopt,
• wat de vluchtroute is en hoe de evacuatie wordt uitgevoerd,
• wie hulp inschakelt en op welke manier,
• wat er moet gebeuren bij een alarm of wanneer de omstandigheden verslechteren.

Als de antwoorden op deze vragen niet duidelijk zijn, mogen ontbrekende gegevens niet met eigen aannames worden ingevuld. Industriële procedures zijn juist bedoeld om improvisatie te beperken bij werkzaamheden waarbij een verkeerde beslissing ernstige gevolgen kan hebben.

Trainingen Gasmeten en Buitenwacht SOG-P - bereid je voor op werk in Nederland

Het uitvoeren van EX-OX-TOX-gasmetingen en het werken als mangatwacht/buitenwacht brengen verantwoordelijkheid met zich mee voor je eigen veiligheid en die van andere werknemers. Als je je verder wilt ontwikkelen binnen de Nederlandse petrochemie, procesindustrie of tijdens shutdowns en turnarounds, kunnen de juiste kwalificaties toegang geven tot meer gespecialiseerde werkzaamheden.

Bekijk de SOG-trainingen van Bonapi en kies de cursus die aansluit bij het werk dat je wilt uitvoeren. Met de kwalificatie Gasmeten of Werken als Buitenwacht kun je aantonen dat je bent voorbereid op het uitvoeren van specifieke taken in een omgeving met verhoogde risico’s.

Nieuwe kwalificaties vergroten je mogelijkheden op de Nederlandse arbeidsmarkt, maar bij werkzaamheden in besloten ruimten gaat het om meer dan alleen inzetbaarheid. De kennis die je tijdens de opleiding opdoet, helpt je gevaren te begrijpen, correct te reageren op veranderende omstandigheden en beslissingen op basis van aannames te voorkomen.

Volg Bonapi op social media of schrijf je in voor de nieuwsbrief om informatie over trainingen en praktische materialen over veilig werken in Nederland te ontvangen.